اهمیت شیوه ها
پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و
سلم فرمود: ( هر كه امر به معروف می كند ،باید شیوه اش نیز معروف
باشد).
قرآن می فرماید : نیكی در این نیست كه از بی راهه به خانه ها وارد
شوید ، نیكی دراین است كه از راه آن وارد شوید.
امام باقر علیه السلام ذیل این آیه فرمود : خانه ها را از راهش
وارد شوید یعنی هر كاری را از راهش انجام دهید !
آری برای هرمعروف و منكری ، از هر شخصی
درهر مكانی وهر زمانی، شیوه ای خاص لازم است كه اگرمراعات نشود ،
امكان دارد اثر منفی دهد.
شیوه آئینه وار
حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و
آله و سلم نقل شده كه فرمود: ( المومن مراه المومن ) مومن آئینه
مومن است . اگر در این حدیث كوتاه دقت كنیم، نكاتی درباره شیوه امر
به معروف درك می كنیم ؛ از جمله :
1- آئینه از روی صفا عیب را می گوید ، نه از روی انتقام ، غرض
وكینه
2- آئینه زمانی عیب را نشان می دهد كه خودش گردوغبار زده نباشد.
3- آئینه مراعات مقام ومدال را نمی كند.
4- آئینه عیب را بزرگتر از آنچه هست ،نشان نمی دهد.
5- آئینه همراه با نشان دادن عیب ،نقاط قوت را نیز نشان می دهد.
6- آئینه عیب را روبرو می گوید نه پشت سر.
7- آئینه عیب را بی سروصدا می گوید.
8- آئینه عیب را در دل نگه می دارد و همین كه از كنارش رد شدی عیب
از صفحه اوپاك می شود.
9- آئینه را اگر شكستی ، خرده های آن هم زشت و زیبا را نشان می
دهد. مومن را اگر شكستی وتحقیر كردی ،باز دست از حرفش بر نمی دارد
.
10- اگر آئینه عیب مرا گفت ، باید خودم را اصلاح كنم؛ نه آنكه
آئینه را بشكنم .آری! اگر مسلمانی نهی ازمنكر كرد ،شما گناه را از
خود دور كن وبه انتقاد كننده اعتراض نكن.
ای غزالی گریزم از یاری كه اگر بدكنم نكو گوید
مخلص آن شوم كه عیبم را همچو آیینه روبه رو گوید
نه كه چون شانه با هزار زبان پشت سر رفته ،موبه مو گوید
توجه دادن به كرامت وارزش انسان
اگر انسان
بداندكه جانشین خداست. اگر
انسان بداندكه فرشتگان بر اوسجده كرده اند او
موجودی است كه روح خدا در او دمیده
شده است؛ تنها موجودی است كه خداوند در
آفرینش او خود را ستوده است؛ همه چیز را به تسخیر او درآورده است؛
در آفرینش ، بهترین شكل را به او عطا كرده است؛ برای او ، انبیا
وكتب آسمانی فرستاده است؛ او را موجودی فنا ناپذیر قرار داده است،
ارزش اوبهشت است ونه كمتر ؛ خداوند انواع فضیلت ها وكرامتها را به
او مرحمت كرده است.
اگرانسان به این كرامت ها ومقامات توجه كند ، هرگز خود
را به كارهای زشت آلوده نخواهد كرد.
راستی! چرا عمر ما چراگاه شیطان باشد؟ ما كه جانشین خدائیم ،چرا با
دشمن خدا قرین باشیم؟
حضرت علی علیه السلام فرمود : كسی كه كرامت و ارزش خود را شناخت
دنیا و هوسها نزد او ناچیز می شود.
شخصی به نام شقرانی در زمان امام صادق علیه السلام مرتكب شراب
خواری شد. امام صادق علیه السلام به او
فرمود: ای شقرانی ! كار زشت از هر كس كه سر زند ، زشت است ؛ ولی
اگر از تو سر زند ، زشت تر است؛ همان گونه كه كار نیكو از هر كس
نیكوست ؛ ولی اگراز تو سر زند ، نیكوتر است . این به خاطر جایگاه
تو است . تو از وابستگان ما هستی . پس ، قدر خود را بدان !
شیوه های امرونهی
1- آماده سازی
سخن حق ، همچون شكر است ؛ اگر شكر را به همین شكل در گلوی كسی
بریزیم ، امكان دارد خفه شود. باید شكر را با آب مخلوط كرده تا
تبدیل به شربت شود وبرای همه افراد قابل استفاده وتحمل باشد .
از خاطرم نمی رود زمانی كه می خواستم درباره روایات كفن در
تلویزیون صحبت كنم ، فكر كردم كه بعضی مردم تحمل شنیدن این گونه
آماده كردم كه : از نیازهای عمومی وهمگانی ، نیاز به لباس است.
عقل برای هر فصل و زمان وكاری لباس در نظر
گرفته ودستوراتی داده است؛ مثل لباس كودك، لباس كار ، لباس جنگ ،
لباس نماز عید ،لباس نماز باران ،لباس احرام و حج ، لباس عروس ،
لباس دادن به برهنه ها ، نظافت لباس ،وصله كردن لباس ،رنگ لباس ،
دوخت لباس ، جنس لباس و... وبرای هر یك
ازعناوین هم حدیثی ونكته ای گفتم . كم كم مردم را برای شنیدن بحث
آخرین لباس (كفن) و روایات كفن آماده كردم .ولی اگر از ابتدا می
گفتم : موضوع بحث امروزم كفن است ، شاید میلیون ها نفر تلویزیون را
خاموش می كردند.
2- تلقین
چه بسیارند افرادی كه از انجام معروف هراس دارند وچه بسیارند
كسانی كه جدا شدن از بعضی منكرات را برای خودمحال می پندارند ، در
صورتی كه تلقین صحیح وبیان نمونه ها در این زمینه كارگشا خواهد
بود.
3- استفاده از هنر ، شعر وطنز
نقش هنر در دعوت مردم به فساد وانحراف ،بر كسی پوشیده نیست . سامری
با هنر مجسمه سازی توانست مردم رامنحرف وبنی اسرائیل را گوساله
پرست كند. زیبا گویی ، فصاحت وبلاغت ،
بهترین اهرم برای جذب مردم است؛ همانگونه كه قیافه زیبا و موزون
نقش مهمی در تاثیر كلام دارد.
در قرآن ، امر شده است كه هنگام
رفتن به مسجد ، زینت های خود را با خود بردارید.
سخن زیبا ومجادله نیكو از سفارشهای قرآن كریم است.
یكی از نامهای قرآن ، احسن القصص است. آری ، قصه گویی یك
هنر است.
4- انصاف در برخورد
قرآن كریم در نهی از شراب ، اول از منافع مادی ومالی آن سخن گفته
است وبعد می فرماید : (ضررش از نفعش بیشتر است)
خداوند در برخورد با كافران ومنافقان ومشركان ، همواره از عبارت
(اكثرهم) استفاده می كند، یعنی همه آنان را نفی نمی كند بلكه می
فرماید: بیشتر آنها چنین هستند در برخورد با خلافكاران نیز باید
ابتدا نقاط قوت ومثبت آنها را بگوییم وسپس آنها را متذكر كنیم .
5- امید دادن
گاهی انسان گنهكار با خود می گوید :دیگر ازما گذشته است ، ما
دیگرراهی برای بازگشت نداریم. ما دیگر جهنمی شده ایم . این گونه
افراد هر روز به گناه بیشتری گرفتار می شوند.
چون قامت ما برای غرق است در كم و زیاد او چه فرق است
باید به آنها از عفو الهی واز پذیرفتن توبه ولطفی كه خداوند به
توبه كنندگان دارد بگوییم و خاطراتی ازتوبه
كنندگان بیان كنیم تا گناه ، او را به یاس نكشاند . باید به او
تذكر داد كه یاس ازگناهان كبیره است .
6 – تغافل
گاهی بایدانسان خود را به غفلت بزند وتظاهر كند كه من متوجه خلاف
تو نشدم تا از این طریق شخصیت افراد شكسته نشود.
قرآن می فرماید : برادران یوسف كه پس از ده ها سال او را دیدند
ونشناختند ، به او گفتند : ما قبلاً برادری داشتیم به نام یوسف كه
دزد بود. یوسف خود را به تغافل زد ونگفت كه آن برادر من هستم وچرا
به من نسبت دزدی میدهید .
البته تغافل در مورد خلافه های شخصی ، جزئی وفردی است ؛ و گرنه
درمسائل مهم كه دشمنان وكفار برای براندازی نظام اسلامی نقشه می
كشند ، تغافل بزرگترین خواست دشمن است.
7- توجه به ظرفیت افراد
امام صادق علیه السلام شخصی را برای ماموریتی به منطقه ای فرستاد .
او درگزارش خود به امام ، از مردم منطقه به شدت انتقاد كرد .امام
فرمود : ایمان ده درجه دارد . بعضی یك درجه ایمان دارند وبعضی دو
درجه ، بعضی هم هفت تا ده درجه . نباید كسانی كه ایمان كامل تری
دارند ، از دیگران توقع بیش ار ظرفیت داشته باشند .
در شیوه تبلیغ انبیا می خوانیم كه می فرمودند : ما ماموریم طبق
ظرفیت افراد با آنان صحبت كنیم.
8- كنایه گویی
قرآن به حضرت عیسی علیه السلام می فرماید : آیا تو به مردم گفتی كه
من و مادرم را، خدا
بگیرید؟!
در جای دیگر ،خداوند پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را مخاطب
قرار داده و می فرماید : اگر پدر و یا مادرت نزد تو به پیری رسیدند
، تو با آنان درشتی نكن !
در حالی كه همه می دانیم حضرت عیسی مردم را به توحید دعوت می كرد و
پیامبر اسلام دركودكی پدر ومادر خود را از دست داده بود.
این گونه خطاب ها در حقیقت به مردم است.
9 – ایجاد محبت
در بخش مهمی از قرآن ، خداوند نعمت های خود را می شمارد تا عشق
انسان را نسبت به خود زیاد كند. قرآن كه
مردم را امر به عبادت می كند ، می فرماید : پروردگار كعبه را پرستش
كنید ؛ زیرا او شما را از گرسنگی وترس نجات داد.
نمونه هایی از سیره پیامبر اكرم ( ص) درباره جذب دلها:
1- هر گاه سه روز یكی از یاران را نمی دید ، به سراغش می رفت.
2- از مریض ها در دورترین نقطه شهر عیادت می كرد.
3- مردم را با بهترین نام صدا می زد . حتی نام زنان وكودكان را با
كرامت می برد.
در تاریخ زندگی اهل بیت علیهم السلام نیز خاطرات فراوانی به چشم می
خورد كه یك نمونه از آن را نقل می كنیم :
مردی شامی به امام حسن مجتبی علیه السلام جسارت كرد.حضرت ایشان را
به منزل بردند وچنان موردتفقد قرار دادندكه او از حرفهای خود
شرمنده شد.
در روایات می خوانیم : با هر كس كه با تو قطع رابطه كرد ، ارتباط
برقرار كن وهر كس به تو بدی كرد ، تو با او خوبی كن.
10- تحریك عواطف
شخصی به مادرش تندی كرد .روز بعد ،امام صادق علیه السلام او را دید
و به او فرمود : چرا با مادرت تندی كردی؟مگر نمی دانی كه شكم مادرت
منزل تو بود؟ دامان مادرت گهواره تو بود؟ شیر مادر غذای تو بود؟سپس
فرمود : پس با او خشن نباش.
11- مخفیانه ومختصر باشد
در حدیث می خوانیم : هر كس برادر دینی خود را مخفیانه موعظه كند
،او را آراسته كرده ،ولی هر كس آشكارا
موعظه كند، او را شرمنده كرده است.
گرنصیحت كنی ، به خلوت كن كه جز این ، شیوه نصیحت نیست
هر نصیحت كه بر ملا باشد آن نصیحت به جز فضیحت نیست
درحدیث می خوانیم : هر گاه كسی را موعظه می
كنی ؛ خلاصه بگو!
12- نمایاندن الگوها
معرفی چهره های موفق وتجلیل از آنها ، در دعوت مردم به معروف نقش
موثری دارد . این كه هر سال مردم در عاشورا فریاد (یاحسین )سر می
دهند ، زمینه دوری از پذیرش طاغوت و وفاداری به نظام اسلامی می
شود.
قرآن می فرماید : مردم دنیا از همسر فرعون درس بگیرند كه چگونه جذب
مال ومقام وقدرت فرعون نشد .
درجای دیگری می فرماید :از حضرت ابراهیم وحضرت محمد علیه السلام
درس بگیرید ؛ زیرا این دو بزرگوار اسوه والگو هستند.
13 – تدریج
همان گونه كه شیطان انسان را گام به گام به سوی فساد می كشاند راه
اصلاح و امر به معروف نیز گام به گام باشد
در قرآن درمورد تحریم ربا این مراحل به چشم می خورد :
در مرحله اول ، قرآن می فرماید :آنچه به مال شما از طریق ربا اضافه
می شد ،نزدخدا افزایش نیست.
در مرحله دوم ، قرآن ربا خواری را از عادات زشت یهودیان می شمارد.
درمرحله سوم ،قرآن انسان را از ربای مضاعف و زیاد نهی می كند.
درمرحله چهارم ، قرآن ، ربا گرفتن رابه منزله اعلام جنگ باخدا می
داند.
14- تكرار
چون برنامه اسلام تنها آموزش نیست ، بلكه تربیت هم هست ،لذا اوامر
ونواهی باید تكرار شود. برای هر غفلت ،یك تذكر لازم است. شما
درنماز ده ها بار (الله اكبر ) را در ركوع وسجود وقیام تكرار می
كنید .
یاد خدا غذای روح است وباید همچون غذای جسم تكرار شود.
15 -مماشات
حضرت ابراهیم علیه السلام برای نهی از بزرگترین
منكر (شرك) از راه مدارا ومماشات وارد شد وگام به گام به انتقادات
خوداضافه كرد.
بار اول فرمود: خورشید غروب می كند ومن غروب شدنی را دوست ندارم .(
انی لااحب الافلین)
بار دوم فرمود: ماه پرستی انحراف است وخدا مرا گرفتار آن نكند . (
لئن لم یهدنی ربی ...)
بار سوم فرمود: من بیزارم از هر چه كه شما شریك خدا می دانید .(
انی بری ء مما تشركون)
16- حكمت ، موعظه ،جدال نیكو
قرآن كریم به پیامبر اکرم در آیه 125 سوره نحل
می فرماید: « ادْعُ إِلى سَبيلِ رَبِّكَ
بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ
بِالَّتي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ
عَنْ سَبيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدين »
از طریق حكمت و منطق یا موعظه ونصیحت ویا جدال نیكو مردم را
به راه خدا دعوت كن!
در امر به معروف ونهی ازمنكر باید روی مسائلی تكیه كرد كه قابل
خدشه نباشد. به سخنان محكم
که بر اساس استدلال عقلانی اقامه می شود، حكمت گویند.
مراد از موعظه حسنه ، موعظه ای است كه بر
اساس محبت و با بیان نیكو باشد و در زمان و مكان مناسب با شیو ه
های صحیح انجام شود. ومراد از مجادله نیكو استدلال
با پیش فرض های طرف مقابل است که بدور از تهمت و اهانت و همراه با
حسن خلق انجام می گیرد.
17 - ریشه مفاسد را بخشكانیم
قرآن می فرماید : ( سوء ظن نبرید وتجسس نكنید ) ؛ زیرا سوء ظن ،
سرچشمه تجسس وتجسس ، سرچشمه غیبت می شود.
اگر قرآن ،زنان را از پایكوبی ویا گفتار همراه با ناز وكرشمه
وتحریك آمیز نهی می كند ،به خاطر خشكاندن سرچشمه گناه است.
درمسائل سیاسی واجتماعی نیز برای اصلاح دولت ها باید دولتمردان
اصلاح شوند وبرای اصلاح نسل نو ،باید خانواده ها اصلاح شوند.
قرآن می فرماید : با رهبران كفر مبارزه كنید.
18- احترام به ارزشهای دیگران
قرآن كریم ،به تورات وانجیل وانبیای گذشته احترام می گذارد و مراكز
عبادت سایر ادیان را محترم می شمارد ؛ حتی برای حفظ آن ، دفاع را
لازم میداند. در سفارش های اسلامی نیز آمده است: (بزرگان هر قوم را
احترام كنید!)
19 - با انجام معروف ،زمینه را بر منكر تنگ كنیم
قرآن می فرماید : (راه جلوگیری از فحشا ومنكر ، انجام معروفی همچون
نماز است.)
هنگامی كه خداوند می خواهد حضرت آدم را از غذایی منع كند، ابتدا
اجازه بهره برداری از غذاهای دیگر را به او می دهد ومی فرماید :
(از هر غذایی در بهشت استفاده كن؛ ولی از این غذا استفاده نكن!)
تفریح و ورزش از معروف هایی است كه جلو بسیاری از مفاسد، امراض
ومنكرات رامی گیرد.
زهد وعدالت مسئولان مملكتی ، از معروف هایی است كه می تواند جلو
بزرگترین منكرات را كه بدبینی به حكومت اسلامی است. بگیرد.
20- توجه به زمان
در روایات می خوانیم : هنگام مسافرت ، خانواده خود را به تقوی
سفارش كنید ؛ زیرا در آستانه جدایی ،علاقه ها اوج می گیرد و زمینه
پذیرش در انسان زیاد می شود.
در حدیث می خوانیم : به هنگام خشم وغضب ، كسی را ادب نكنید زیرا در
معرض افراط هستید .
در قرآن نیز نسبت به استغفار در سحر مكرر سفارش شده است.
21- اعراض
قرآن می فرماید : ( هر كاه كسانی را دیدی كه در آیات ما به یاوه
سرائی نشسته اند ، پس به عنوان اعتراض ،مجلس آنان را ترك كن ! یا
مسیر حرف را تغییر ده ! واگرشیطان تو را به فراموشی انداخت ، تا
متوجه شدی جلسه را ترك كن وبا ستمگران منشین).
در حدیث می خوانیم : (سزاوار نیست كه مومن درمجلس گناهی كه نمی
تواند آن را تغییر دهد بنشیند.)
پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم می فرماید : گناهكاران را
با قیافه عبوس ملاقات كنید !
با اقتباس از مقاله ای در سایت ستاد
امر به معروف و نهی از منکر خراسان رضوی
