محمد فولادى
الف. مفهوم
«معروف» از ريشه عرف به معناى
شناخته شده، و «منكر» از ريشه «نكر» به معناى «ناشناخته» است. به
اين ترتيب كارهاى نيك امورى شناخته و پسنديده است و كارهاى زشت و
ناپسند، امورى ناشناخته معرفى شده است. امر به معروف يعنى امر به
انجام كارهاى شايسته و پسنديده و نهى از منكر، يعنى نهى از انجام
كارهاى ناشايست و ناپسند.
ب. شرايط وجوب امر به معروف و نهى از منكر
1. آشنايى به احكام اسلام و تشخيص
موارد نيك و بد براى امر به معروف و نهى از منكر و نيز تعليم شرايط
و موارد آن ضرورى است.
2. امر به معروف و نهى از منكر در هر صورتى واجب است كه احتمال اثر
داشته باشد. اگر فرد بداند امر و نهى بى اثر و بى نتيجه است، واجب
نيست.
3. شخص گنهكار اصرار به ادامه گناه داشته باشد، بنابراين، چنانچه
شخص گنهكار از عمل بد خود دست كشيده باشد، نهى از منكر لزومى
ندارد.
4. امر به معروف و نهى از منكر مفسدهاى به دنبال داشته باشد،
بنابراين، چنانچه امر به معروف و نهى از منكر به طور قطع و يا به
احتمال قوى موجب زيان جان يا مايه آبروريزى و يا خسارت مالى گردد،
تكليف ساقط مىشود مگر در مواردى كه اهميتش بيشتر باشد. مانند: از
بين رفتن جان عدهاى از مسلمانان. (تحريرالوسيله، امام خمينى، ج 1،
ص 1- 472)
ج. مراتب امر به معروف و نهى از منكر
امر به معروف و نهى از منكر چند
مرحله دارد:
- قلبى، زبانى و عملى كه به ترتيب بايد اجرا شود. چنانچه مخالفت
قلبى سودى نداشت، بايد با زبان به نهى پرداخت و چنانچه با زبان نيز
مؤثر نبود، بايد عملا شخص را از كار بد بازداشت.
- اظهار ناراحتى قلبى در برابر بدىها عبارت از چهره در هم كردن،
روى گرداندن، دورى گزيدن و ترك رفت و آمد و مانند آن، به طورى كه
به طرف مقابل بفهماند كه او كار بدى مىكند و از او مىخواهد كه
دست از آن بردارد.
- راضى بودن ارتكاب گناه خود حرام است. (همان، ص 473)
د. روش اجراى امر به معروف و نهى از منكر
كسى كه امر به معروف و نهى از منكر مىكند بايد شرايط ذيل را رعايت
كند:
1. در راه آن مرتكب گناهى مانند دروغ، توهين و تحقير نشود;
2. مانند طبيبى مهربان و پدرى عطوف باشد;
3. رعايت مصلحت طرف را بكند;
4. از خودخواهى و خودستايى بپرهيزد;
5. قصدش تنها براى رضاى خدا باشد;
6. خود را منزه از گناه و برتر از گناهكار نبيند;
7. چه بسا كه گنهكار داراى صفات و اعمال نيكى بوده و نزد خدا
محبوبتر باشد;
8. چنانچه بداند و يا احتمال دهد كه امر به معروف و نهى از منكر با
تكرار مؤثر است، تكرار واجب مىشود.
(تحريرالوسيله، چاپ نجف، 1390، ج 1، ص 468- 484)
منبع: مجله دیدار آشنا ، شماره 21، اسفندماه 1380
