کتاب شناسی حسبه

ز. باقری بیدهندى

واژه (حسبه) در اصطلاح اداری ـ اسلامی و در زبان حقوق دانان مسلمان به اداره ای گفته می شود كه در ادوار خلافت اسلامی در جامعه و حكومت اسلامی دائر بوده و قرن ها نیز ادامه داشته و برای انجام صحیح امر به معروف و نهی از منكر در مراتب مختلف و به مفهوم وسیع آن ها به وجود آمده است. از برخی گزارش های تاریخی موجود استفاده می شود كه منصب حسبه به عصر خود رسول اكرم(ص) و خلفای پس از آن حضرت ارتباط پیدا می كند كه آنان بدون واسطه, به ایفای این وظیفه پرداخته اند.1
بعدها حسبه به صورت سازمانی پیچیده و سامان یافته و نهادی حكومتی درآمد و دولت فردی را به نام (محتسب) بر آن گمارد.2 وظیفه اصلی محتسب نظارت دقیق و مستمر بر اجرای مقررات مذهبی و منع از كارهای ناروا و نظارت بر احوال و اعمال مردم و روابط عمومی افراد جامعه و رفاه حال و زندگی ایشان و اجرای صحیح امور حسبه بود.
وظایف این اداره در زمان ما در بیشتر كشورها بین وزارت خانه های مختلف تقسیم شده و بخشی از آن نیز به قوه قضائیه تفویض شده است.
دانشوران در خصوص حسبه آثاری ارزنده خلق نموده اند و چگونگی اداره حسبه و فرق میان حسبه و قضا و مظالم را شرح كرده و اختیارات محتسب و وظایف او را توضیح داده اند كه این مقاله, عهده دار معرفی آنان است.
كتاب شناسی حاضر در سه بخش: كتاب های مستقل, كتاب های مشتمل و مقاله ها, به شماری از كتاب ها و مقاله هایی كه در باب حسبت و امر به معروف و نهی از منكر نگاشته شده اشاره دارد.


كتاب های مستقل

1ـ آداب الحسبة, ابی عبداللّه محمد بن أبی محمد سقطی مالقی, (قرن ششم هـ).
2ـ آئین شهرداری در قرن هفتم هجری, محمد بن احمد قُرَشی (ابن اخوه) ترجمه جعفر شعار, تهران, شركت انتشارات علمی و فرهنگی.
این اثر, ترجمه كتاب (معالم القربة فی احكام الحسبة) است و مشتمل بر هفتاد باب و هر باب در شرح و توصیف حسبتی نوشته شده است.
3ـ الاحتساب علی مرتكبی الرشوة, احمد الطویل.
4ـ الاحتساب علی مرتكبی الرشوة, احمد احمد عبداللّه.
5ـ الاحتساب فی مجال المواصفات والمقاییس, احمد عبداللّه عیسی.
6ـ الاحتساب فی دعوة الامام حسن البنا, بدر عبدالرزاق عبدالله الماص, كویت, مكتبة المنار الاسلامیة, 1987م, 153ص.
7ـ الاحتساب وواقعة المعاصر, عبدالرحمن بن ابراهیم عبدالعزیز وهبی.
8 ـ الامر بالمعروف و النهی عن المنكر, حسین نوری همدانی, تهران, سازمان تبلیغات اسلامی, 1369ش.
9 ـ الامر بالمعروف والنهی عن المنكر, لجنه تألیف: مؤسسه البلاغ, تهران 1405هـ.
10ـ احكام الحسبة و ما یختص بالامام والمأموم وغیره من الأمور, عبداللّه بن محمد ابن أبی النجم (م656هـ), خطی است.
11ـ الاحكام السلطانیة والولایات الدینیة, ابی الحسن علی بن محمد بن حبیب ماوردی (364ـ450هـ). مطبعة مصطفی البابی حلبی, قاهره(1393هـ, 1973م).
در فصل بیستم آن از دیدگاه حقوقی و فقهی به حسبه پرداخته است.
12ـ اصل الحسبة بافریقیة: تحلیل كتاب (أحكام السوق) از یحیی بن عمر, حسن حسنی.
13ـ امر به معروف و نهی از منكر از دیدگاه امام خمینی, دفتر بیست و یكم, تبیان, 1377, 280ص, وزیری.
14ـ امر به معروف و نهی از منكر,محسن قرائتی, مركز فرهنگی درسهایی از قرآن, 1377ش, 327ص.
15ـ امر به معروف و نهی از منكر, حسین نوری, ترجمه محمدمحمدی اشتهاردی, قم, انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی, اسفند1371, چاپ سوم, 317ص, رقعی.
16ـ امر به معروف و نهی از منكر دو فریضه برتر در سیره معصومین علیهم السلام, سیدمحمود مدنی بجستانی, ستاد احیای امر به معروف و نهی از منكر, نشر معروف, قم 1376, 144ص, رقعی.
17ـ الامر بالمعروف و النهی عن المنكر فی فقه اهل البیت علیهم السلام, شیخ نوری حاتم, ناشر مؤلف.
18ـ الامر بالمعروف و النهی عن المنكر, سید علی علوی, زیر نظر عادل علوی, قم, انتشارات گلستانه, چاپ اول, 1411هـ.
19ـ امر به معروف و نهی از منكر در اسلام, علی تهرانی, مشهد, چاپخانه فیروزیان, 204ص.
20ـ امر به معروف و نهی از منكر, علی مشكینی, انتشارات یاسر, 1359ش, 72ص, جیبی.
21ـ امر به معروف و نهی از منكر والاترین و گرانقدرترین فریضه اسلامی, علی كورانی, تهران, دفتر نشر فرهنگ اسلامی, 1361ش.
22ـ امر به معروف و نهی از منكر و دفاع در اسلام, واحد تبلیغات اسلامی بنیاد بعثت, 1360, 61ص, رقعی.
23ـ امر به معروف و نهی از منكر در نهج البلاغه, حمیدرضا كفاش, تهران, پیام آزادی, 1371, 58ص.
24ـ اصول الحسبة فی الإسلام: دراسته تأصیلیة مقارنة, محمد كمال الدین, قاهره, دارالهدایة, 1986م.
25ـ الاصناف فی العصر العباسی, صباح ابراهیم سعید السیخلی.
26ـ الامر بالمعروف و النهی عن المنكر, احمد عزالدین البیانوی (چاپ حلب).
27ـ الامر بالمعروف و النهی عن المنكر, غلام خلال عبدالعزیز بن جعفر بن احمد بن یزداد بن معروف البغدادی, نسخه خطی آن در دانشگاه قاهره وجود دارد.
28ـ الامر بالمعروف و النهی عن المنكر, ابن تیمیة, احمد بن عبدالحلیم (661ـ 728هـ), تحقیق: صلاح الدین منجد.
29ـ الامر بالمعروف و النهی عن المنكر, مرتضی مطهری, ترجمه جعفر صادق خلیلی, تهران, مؤسسه بعثت.
30ـ بحث فی مسألة الامام والحسبة, المتوكل علی اللّه مشرف الدین ابن شمس الدین (877ـ965هـ). مخطوط است.
31ـ بغیة الإربة فی احكام الحسبة, راشد بن عبدالعزیز حمد.
32ـ بیانات تاریخی مقام معظم رهبری درباره امر به معروف و نهی از منكر, 16ص, رقعی.
33ـ پیكار با منكر در سیره ابرار, محمد عابدی, حسن ابراهیم زاده, ستاد احیای امر به معروف و نهی از منكر, نشر معروف قم, 1277, 232ص.
34. پژوهشی در امر به معروف و نهی از منكر از دیدگاه قرآن و روایات, محمد اسحاق مسعودی, سازمان تبلیغات اسلامی, سال 1374, 354ص.
35ـ تأثیر عنصر امر به معروف و نهی از منكر در نهضت امام حسین(ع), مرتضی محمدی, دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین, 1120ص, رقعی.
36ـ التبرج والاحتساب علیه, عبید ابن عبدالعزیز اسلیمی.
37ـ تحریر الاحكام, ابن رفعة.
38ـ تحریر الاحكام فی تدبیر اهل الاسلام, ابن جماعة.
39ـ تحفة الناظر و عنیة الذاكر فی حفظ الشعائر, و تغییر المناكر, ابی عبداللّه محمد بن احمد بن قاسم بن سعید عقبانی تلمسائی (م178هـ) نسخه خطی در تونس و الجزایر والرباط 2577/1353 دارد.
40ـ تقیة امر به معروف و نهی از منكر, سید احمد طیبی شبستری, تهران, انتشارات اسلامی, 1358, 183ص.
41ـ التیسیر فی احكام التسعیر, احمد بن سعید المجیلدی (ابوالعباس) 1094هـ =1682م, قاهره, 52ص.
نسخه خطی آن در الجزایر و رباط ـ 2577/1377 وجود دارد.
42ـ43ـ44ـ ثلاث رسائل أندلسیة فی آداب الحسبة والمحتسب:
الف: رسالة فی القضاء والحسبة, تألیف محمد بن احمد بن عبدون التجیبی اشبیلی (قرن ششم هجری).
این كتاب اولین بار در سال 1934 در مجله الاسیویة به اهتمام لینی بروفسال چاپ شد و به فرانسه نیز ترجمه و در ضمن كتاب (اشبیلیة الاسلامیة فی بدایة القرن الثانی عشر) منتشر شد.
ب: از احمد بن عبداللّه بن عبدالرؤف.
ج: از عمر بن عثمان بن حباس جرسیفی.
تحقیق ا. لیفی بروغنال, قاهره, 1955.
45ـ جهاد و امر به معروف و نهی از منكر, علی تهرانی.
46ـ الحسبة فی الاسلام, احمد مصطفی مراغی.
یك بار در مجله الموظف الغراء چاپ شده و دیگر بار توسط مطبعه عیسی البابی الحلبی و شركاء در مصر,40ص, رقعی و اخیراً در فقه در آینه مطبوعات شماره 48, ص21.
47ـ الحسبة فی الاسلام, ابراهیم دسوقی شهاوی, مكتبة دارالعرویة, قاهره 1382هـ, 1962م, 175ص, رقعی.
48ـ الحسبة والمحاسبة, محمد حسن عبدالحمید.
49ـ الحسبة فی الاسلام أو وظیفة الحكومة الاسلامیة, ابن تیمیة.
یك بار به اهتمام محمد المبارك مرة, و یك بار هم به تحقیق عبدالعزیز رباح چاپ شده است.
50ـ الحسبة والمحتسب فی الاسلام, دكتر نقولا زیادة, بیروت 1963.
51ـ الحسبة, جمال الدین یوسف بن عبدالهادی.
52ـ الحسبة, عبدالرزاق الحصان, بغداد,1946م.
53ـ كتاب الحسبة, ابن مبرد دمشقی (909هـ). مشتمل بر صد و دو باب است.
54ـ الحسبة المذهبیة فی بلاد المغرب العربی(نشأتها وتطوّرها), موسی لقبال, الشركة الوطنیة للنشر, الجزایر, 1971م, 131ص, وزیری.
55ـ الحسبة, تعریفها, مشروعیتها و حكمها, دكتر فضل الهی, پاكستان, اداره ترجمان الاسلام, 1410هـ.
56ـ الحسبة والمحتسب فی الاسلام, جرجی زیدان, بیروت 1962.
57ـ الحسبة فی العصر النبوی و عصرالخلفاء الراشدین, دكتر فضل الهی, پاكستان, اداره ترجمان الاسلام, 1410هـ.
58ـ الحسبة فی مصر الاسلامیة من الفتح العربی الی نهایة العصر المملوكی, سهام مصطفی أبو زید, مطابیع الهیئة المصریة العامة للكتاب, 1986م, 129ص, وزیری.
مؤلف محترم در مقدمه كتاب خود به برخی از منابع مربوط به حسبه اشاره كرده است.
59ـ الحسبة, عبدالوهاب, ابن منصور, رباط, المطبعة المكیة, 1982م.
60ـ الحسبة و السلطان, محمد سلیمان, قاهرة, الهیئة المصریة العامة للكتاب, 1988م, 119ص.
61ـ الحسبة والنیابة العامة: دراسة مقارنة, سعد بن عبداللّه عریفی, ریاض, توزیع دارالرشید, 1047هـ, 120ص.
62ـ الحسبة مظهر حضاری فی الاسلام, عبداللّه محمد حمزة.
63ـ الحسبة فی الاسلام, محمد عبدالرحیم سلطان, مخطوط.
64ـ الحسبة فی السلام, ابراهیم شهابی, قاهره 1962م.
65ـ الحسبة الصغیر, ابن الطیب السرخسی, ابوالعباس احمد بن محمد بن مروان (286هـ).
66ـ الحسبة الكبیر, ابن الطیب السرخسی, ابوالعباس احمد بن محمد بن مروان.
67ـ الحسبة: تطورها قدیماً و حدیثاً, بكریم, حسن, مراكش, 302ص.
68ـ الحسبة فی الاسلام, خیراللّه بن صبحی جعفری, دمشق, مطبعة الحیاة.
69ـ الحسبة فی فكر ابن تیمیة, نقل بن مطلق الحارثی, 1404هـ.ق.
70ـ حسبة النبی: شاهدات و وقائع من السیرة النبویة, عبدالرحمن عیسی السلیم, بیروت, دار ابن حزم, 1993م, 176ص.
71ـ الحسبة فی بیزنطة, دكتر سید الباز العرینی.
72ـ حسبه یك نهاد حكومتی, سیف اللّه صرّامی, تهیه مركز مطالعات و تحقیقات اسلامی, قم, انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی, 174ص, وزیری.
73ـ حسبه یا نظارت بر سلامت اجرای قانون, قدرت اللّه مشایخی, انتشارات انصاریان, قم 1376ش, 239ص.
74ـ خطة الحسبة فی النظریه و التطبیق والتدوین, عبدالرحمن فاسی, الدار البیضاء, دارالثقافة,1985م, 160ص.
75ـ دراسات فی الحسبة والمحتسب عند العرب, دانشگاه بغداد, مركز احیاء التراث العلمی العربی.
76ـ دراسات فی الحسبة من الناحیتین التاریخیة والفقهیة, دكتر عبدالحسین رضوان, چاپ اول: 1410هـ/1990م.
77ـ درسهایی پیرامون امر به معروف و نهی از منكر, اعضای شورای مركزی جامعه اسلامی ناصحین قم, 62ص, جیبی.
78ـ دولة بنی العباس, شاكر مصطفی, وكالة المطبوعات, كویت, 1972, ج1, 573ص.
79ـ درباره امر به معروف و نهی از منكر, سخنرانی مرتضی مطهری, تهران, كتابخانه صدوق.
این گفتار استاد شهید در كتاب (ده گفتار) نیز آمده است.
80ـ درسهایی پیرامون امر به معروف و نهی از منكر, مجموعه سخنرانیهای استاد سیداحمد خاتمی, گردآوری: پایگاه مقاومت بسیج شهید مصطفی خمینی بانك ملی ایران.
81ـ دلیل تحریر الوسیلة للامام الخمینی: فی الامر بالمعروف و النهی عن المنكر, علی اكبر سیفی, انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم, 1415هـ.
82ـ الدولة ونظام الحسبة عند ابن تیمیة, محمد المبارك, بیروت, دارالفكر.
83ـ دو فریضه بزرگ امر به معروف و نهی از منكر, سید جعفر میرعظیمی.
84ـ راه اصلاح, لطف اللّه صافی گلپایگانی.
85ـ راه رشد, جواد محدثی, ستاد احیاء امر به معروف و نهی از منكر.
86ـ كتاب الرتبة فی طلب الحسبة, ماوردی (450هـ). دارای شصت و هفت باب است.
87ـ كتاب الرتبة فی الحسبة, ابن رفعة (710هـ). مشتل بر هفتاد باب.
88ـ رسالة فی المظالم المشتركة, ابن تیمیة, المطبعة الشرقیة (1323هـ).
89ـ رسالة فی آداب الحسبة والمحتسب. احمد بن عبداللّه بن عبدالرؤوف (قرن پنجم و ششم).
90ـ رسالة فی الامامة والحسبة, احمد بن محمد مشرق, خطی است, در یمن مكتبه جامع العربیة نگاهداری می شود.
91ـ شذرات فی الحسبة (مجهول است), نسخه خطی آن در الجزایر به شماره 1376 وجود دارد.
92ـ شیوه های صحیح امر به معروف و نهی از منكر, تهیه و تدوین: دادسرای مبارزه با مواد مخدر و منكرات, ناشر سازمان تبلیغات اسلامی, 1369, 275ص, رقعی.
93ـ ضرورة الحسبة المجتمع الاسلامی, عمر محمود مرسی.
94ـ العمال و الولاة والاحتساب علیهم, اسحاق عبداللّه عثمان محمد.
95ـ العالی الرتبة فی احكام الحسبة, احمد بن موسی بن نصر بن موسی, دمشقی شامی,
96ـ غذاء الالباب شرح منظومة الاداب, محمد اسفرایینی حنبلی.
97ـ فقه الدعوة فی انكار المنكر, عبدالحمید البلایی,
98ـ فقه الدعوة الفردیة فی المنهج الاسلامی, محمد نوح ابو یوسف.
99ـ فی آداب الحسبة, ابی عبداللّه محمد بن ابن محمد سقطی مالقی اندلسی.
به اهتمام ا. لیفی بروفنسال, پاریس, المطبعة الدولیة, 1920, یك بار با تحقیق دكتر حسن الزین وتوسط مؤسسه دارالفكر الحدیث, در بیروت به سال 1407هـ ـ1987م منتشر شد, 88ص, وزیری.
100ـ قاعدة فی الحسبة ابن تیمیة, این كتاب به نام (الحسبة فی الاسلام أو وظیفة الحكومة الاسلامیة) بارها به چاپ رسیده است.
101ـ القاضی أبویعلی الفرا و كتابه الاحكام السلطانیة, دكتر محمد عبدالقادر ابوفارس, بیروت مؤسسة الرسالة, 1400هـ. 1980م.
102ـ قانون امور حسبی, تدوین عبدالمناف گرجی, شیرزاد گرجی نژاد, انتشارات طلا, تهران, 1375, 127ص, وزیری.
103ـ كتاب فی الحسبة, محمد كردعلی, در مجله الثقافه, جلد اول, عدد اول سال 1939م منتشر شده است.
104ـ كتاب احكام السوق, ابو زكریا یحیی بن عمر بن یوسف بن عامر كنانی(213ـ 289هـ).
105ـ الكنز الأكبر فی الامر بالمعروف و النهی عن المنكر, زین الدین عبدالرحمن بن ابی بكر بن داود دمشقی صالحی معروف به ابن داود (م856هـ), مخطوط است.
106ـ كتاب الاحتساب, حسن بن علی بن حسن أطروش, مخطوط است.
107ـ المختار فی كشف الاسرار و هتك الأستار, عبدالرحمن بن أبی بكر دمشقی معروف به جویری.
108ـ معالم القربة فی احكام الحسبة, محمد بن محمد بن احمد قرشی معروف به ابن اخوة (م729هـ).
109ـ من حلال بعض كتب الحسبة, محمد أبو الاجفاف, منشورات مجله الرسالة الاسلامیة, وزارت اوقاف.
110ـ محتوی ولایة الحسبة, طاهر التمیمی, عمان.
111ـ المنكر الموجب للحسبة, عزت صاوی احمد, بدران.
112ـ مسقطات العقوبة التعزیزیة و موقف المحتسب منها, عبدالحمید بن ابراهیم مجالی.
113ـ موقف الاسلام من المسكرات والمخدّرات و محال الحسبة فیها, كامل یوسف علی الهامشی.
114ـ معالم القربة فی أخبار الحسبة (تلخیص), حسین علی منتظری, مكتب الاعلام الاسلامی,10ص.
115ـ موجب الحسبة, عوضی محمد, عوضی, مخطوط است, و شاید همان موجب الحسبة فی الفقه الشرعی اوست كه در مجله المسلم المعاصر, سال 13, عدد 51, 52 (سال 1408هـ) ص19ـ67 چاپ شده است.
116ـ موسوعة مصادر النظام الاسلامی, عبدالجبار الرفاعی, قم, دفتر تبلیغات اسلامی, جلد 8 از صفحه 119تا 133.
این كتاب یكی دیگر از منابع ما در تهیه این كتاب شناسی بوده است.
117ـ من اخلاق المحتسبین, ولید ابن عثمان, ریاض مكتبة دارالسلام 1992م, 80ص.
118ـ مراقبة اللحوم و مشتقاتها فی قوانین الحسبة, موفق قنصة.
119ـ مسئولیت و نظارت مردم در حكومت اسلامی, هادی دوست محمدی.
120ـ نهایة الرتبة فی طلب الحسبة, عبدالرحمن بن نصر بن عبداللّه شیرزی (م ح 589هـ), قاهره, 1946 م, به اهتمام سید باز العرینی.
دو نسخه خطی از آن در دارالكتب المصریه وجود دارد نك: فهرس الكتب العربیة بدار الكتب المصریة, ج6, شماره20 و 72. مشتمل بر چهل باب است و ظاهراً قدیمی ترین منابع در باب حسبه است و نویسندگان بعد از او به آن اعتماد كرده اند نك: ص162 و كتاب الحسبة فی مصر الاسلامیة, ص15.
121ـ نهایة الرتبة فی طلب الحسبة, محمدبن احمد بن بسام مصری (قرن نهم هـ), تحقیق: حسام الدین قوام سامرائی, بغداد, مطبعة المعارف 1968م. مشتمل بر یكصد و هیجده باب است. نسخه خطی آن در دارالكتب مصر با شماره 614 نگه داری می شود.
122ـ كتاب نصاب الاحتساب , عمر بن محمد بن عوض سنامی (قرن هشتم هـ), نسخه خطی آن در حلب وجود دارد. و نیز مكتبة دارالعلوم, 1982م.
123ـ نظام الحسبة فی الاسلام, عبدالعزیز بن محمد بن مرشد.
124ـ نصیحت و ناصحین به ضمیمه چهل حدیث در رابطه با نصیحت و ناصحین, تنظیم: دفتر جامعه اسلامی ناصحین, انتشارات اهلبیت(ع), 208ص, رقعی.
125ـ نامه ناصحین, جامعه اسلامی ناصحین قم, 80ص, رقعی.
126ـ نظارت عمومی اسلامی, سید ابراهیم سید علوی, كانون انتشارات جیبی, 141ص.
127ـ نصاب الاحتساب فی الحسبة, عزالدین محمد بن محمد بن عمر مقدسی حنفی: ابن عوض (م696هـ).
128ـ كتاب نصاب الاحتساب, قاضی ضیاء الدین ابرنی.
129ـ نصاب الاحتساب, محمدرجاء احمد بحجوقة.
130ـ نظام الحسبة فی العراق حتی عصر المأمون: نشأته وتطوره, رشاد عبادسی, معتوق.
131ـ نظام الاسلام (الاقتصاد مبادئ و قواعد عامة), محمدالمبارك, رابطة الثقافة والعلاقات الاسلامیة, 1317هـ ـ1997م ,179ص, رقعی, ص81 حسبه.
132ـ ولایة الحسبة فی الاسلام, دكتر عبداللّه محمد عبداللّه, مكتبة الزهراء, قاهره,1416هـ 1996م, این كتاب یكی دیگر از منابع ما در این كتاب شناسی است.
133ـ وظیفة المحتسب فی مكافحة الكسب غیر المشروع ,قاسم بن احمد ابراهیم غزال.


كتاب های غیر مستقل

در این بخش به كتاب هایی كه به صورت ضمنی و استطرادی مسئله (حسبه) را مورد بحث قرار داده اند اشاره خواهیم كرد.
134ـ الارشاد الی محاسن التجارة, ابوالفضل جعفر بن علی أمسقی, قاهره, 1318هـ 1900م.
135ـ آراء ابن تیمیة فی الدولة ومدی تدخلها فی المجال الاقتصادی, محمدالمبارك, دارالفكر, بیروت, چاپ سوم, 1970م, 169ص و ما بعد آن.
136ـ آثار الصادقین, ج1 , صادق احسانبخش, روابط عمومی ستاد برگزاری نماز جمعه گیلان, احادیث امر به معروف و نهی از منكر.
137ـ ابن حجاج شاعر معروف قرن چهارم هجری, ناصر باقری بیدهندی, قم, انتشاراتِ دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم, 1377, 136ص, رقعی, ص13 ـ 15 .
138ـ احیاء علوم الدین, غزالی, بیروت, دارالمعرفة, ج1,ص214ـ211.
139ـ الاصناف فی العصر العباسی, صباح ابراهیم سعید الشخلی, ص139.
140ـ بازار در سایه حكومت اسلامی, سید جعفر مرتضی عاملی, ترجمه سید محمد حسینی, ترجمه كتاب (السوق فی ظل الدولة الاسلامیة), انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. 1369ش, 156ص, رقعی.
141ـ تاریخ تمدن اسلام, جرجی زیدان, ج1, ص242.
142ـ التراتیب الاداریة (نام دیگر آن نظام الحكومة النبویة است), شیخ عبدالحی كتانی, دارالكتاب العربی, بیروت, ج2, ص482, باب فی المحتسب.
143ـ تاریخ النُّظم السیاسیة والقانونیة والاقتصادیة علی الاخص من الوجهة المصریة, دكتر زكی عبدالمتعال, مطبعة نوری, قاهره, 1935م, ص357, المجالس الحسبیة.
144ـ تاریخ الاسلام السیاسی و الدینی والثقافی والاجتماعی, دكتر حسن ابراهیم حسن, مكتبة النهضة المصریة, قاهره, ج4, ص384, الحسبة.
145ـ تاریخ طب در ایران, دكتر محمود نجم آبادی, ص759.
146ـ تنبیه الحكّام فی الاحكام, ابن مناصیف (620هـ), دست نوشت است.
147ـ حضارة العرب فی العصور الاسلامیة الزاهرة, دكتر مصطفی رافعی, دارالكتاب لبنانی, 1960, ص139, الحسبة.
148ـ الخطط المقریزیة, مقریزی (م845), قاهره 1324هـ, جلد2, ص292.
149ـ دائرة المعارف, بطرسی بستانی, دارالمعرفة, بیروت, لبنان, ج2, ص556, الاحتساب والحسبة.
150ـ دائرة المعارف الاسلامیة, منتشر كنندگان به عربی ابراهیم زكی خورشید, عبدالحمید یونس, احمد الشفتناوی, دارالمعرفة, بیروت, لبنان, ج7, ص379, الحسبة و نیز ماده محتسب.
151ـ دائرة المعارف تشیع, زیر نظر صدر حاج سید جوادی و دیگران, ج6, ص281 به قلم آقای محمدرضا انصاری.
152ـ الدولة العربیة الاسلامیة فی العصر الاموی, دكتر عبید ابراهیم احمد, دكتر عبدالواحد ذنون طه, دكتر عبدالقادر سلمان معاصیدی, بغداد, 1412هـ ـ 1992م, ص102, الحسبه.
153ـ دولة القرآن, طه عبدالباقی سرور, دارالفكر العربی, قاهره, نظام الحسبة فی الاسلام, 127ص.
154ـ ده گفتار, مرتضی مطهری, انتشارات صدرا, تهران, ص15. عنوان گفتار: (امر به معروف و نهی از منكر).
155ـ الدولة ونظام الحسبة عند ابن تیمیة, محمد المبارك, دارالفكر, 1967م.
156ـ دراسات فی ولایة الفقیه, حسینعلی منتظری. جلد 2, الفصل الخامس فی الامر بالمعروف و النهی عن المنكر و ادارة الحسبة, ص253.
157ـ زاد الدعاة من احادیث سید العباد(ص) فی الاخلاق, جمع و ترتیب دكتر محمود احمد البرشة ـ وفاء احمد كفتارو, دار الشیخ امین كفتارو, دمشق 1418هـ ـ1997م, الفصل الثامن, ص53, الامر بالمعروف و النهی عن المنكر.
158ـ ساختار اجتماعی و سیاسی نخستین حكومت اسلامی در مدینه, سید محمد ثقفی, انتشارات هجرت, قم 1376ش, ص214 نظام حسبه و محتسب.
159ـ سیاسة الانفاق العالم فی الاسلام و فی الفكر المالی الحدیث, دكتر عوف محمود الكفراوی, مؤسسة شباب الجامعة, اسكندریة, 1409هـ ـ 1989م, ص483, نظام الحسبة.
160ـ السلطة القضائیة و شخصیة القاضی فی النظام الاسلامی, دكتر محمد عبدالرحمن البكر, الزاهراء للإعلام العربی, قاهرة, 1408هـ ـ 1988م, ص1538, الحسبة.
161ـ السوق فی ظل الدولة الاسلامیة, سید جعفر مرتضی عاملی, لبنان, الدار الاسلامیة, 1408هـ.
162ـ سیر الملوك (سیاست نامه), خواجه نظام الملك طوسی, به كوشش محمد آلتانی تویمن, بخش ششم اندر باب قاضیان و خطبا و محتسب و رونق كار ایشان, ص45.
163ـ شئون فقیه, احمد نراقی, دكتر سید جمال موسوی, بنیاد بعثت, تهران.
164ـ صبح الاعشی فی صناعة الانشاء, ج5, قلقشندی (م821هـ).
165ـ الطرق الحكمیة فی السیاسة الشرعیة, ابن قیم جوزیة (751هـ), مصر1374, ص240 و ما بعد.
166ـ عبقریة الاسلام فی اصول الحكم, دكتر منیر عجلانی, دارالنفائس, بیروت, 1405هـ/1985م, فصل ششم, ص287, الحسبة.
167ـ فقه در آینه مطبوعات, كنگره بررسی مبانی فقهی حضرت امام خمینی(ره) (نقش زمان و مكان در اجتهاد), ش48, مقالات زیر:
ـ الحسبة فی الاسلام, احمد مراغی, ص31.
ـ الحسبة فی الاسلام, اسحق موسی الحسینی, ص40.
ـ الحسبة فی الاسلام, محمد المنتصر الریسونی, ص59.
ـ الحسبة فی الشریعة الاسلامیة والقوانین الوضعیة, عبدالستار آدم, ص64.
ـ حسبه و شرایط محتسب, حسینعلی منتظری, ص67.
ـ الحسبة و النظام الاداری, مصطفی كمال وصفی, ص114.
ـ المحتسب فی الایام الدولة الفاطمیة, مصطفی كمال وصفی, ص126.
ـ نظام الحسبة فی الاسلام, محمد زیور, ص140.
ـ نظام الحسبة فی الاسلام, مصطفی الر, ص163.
و نیز ش52.
مقاله دیدگاه های تازه نسبت به مسائل حسبی, از فرامرز زمانی سلیمی, ص109.
و ش51 مقالاتی در زمینه احتكار و قیمت گذاری.
168ـ فقه سیاسی, عباسعلی عمید زنجانی, انتشارات امیر كبیر, تهران, ج2, ص370, ولایت در امور حسبه.
169 ـ فقه سیاسی اسلام, ابوالفضل شكوری, دفتر تبلیغات اسلامی قم.
170ـ فقه الدعوة الی اللّه و فقه النصح والارشاد و الامر بالمعروف و النهی عن المنكر, عبدالرحمن حسن جنكة المیدانی, دارالقلم, دمشق, 1417هـ/1996م.
171ـ الفقة الاسلامی و ادلتها,دكتر وهبة الزّحیلی, ج8, المبحث الخامس ـ نظام الحسبة أو ولایة الحسبة فی الادارة الاسلامیة, دارالفكر المعاصر, سوریة, 1418هـ.
172ـ قضاء المظالم فی الفقه الاسلامی, دكتر محمد زُحَیلی, الحسبة, ص14, دارالمكتبی, سوریه, دمشق 1418هـ.
173ـ القضاء الاسلامی فی العهد النبوی, دكتر محمد زحیلی,الحسبة,ص14, دار المكتبی, 1418هـ.
174ـ قضاء المظالم و قضاء الحسبة, ص33.
175ـ القضاء فی الاسلام, ولایة الحسبة, محمد سلام مدكور,ص741, دارالنهضة العربیة, قاهره.
176ـ كتاب الأقنوم فی مبادئ العلوم, عبدالرحمان فاسی (سده یازدهم).
177ـ لغتنامه دهخدا, حرف ح, ص547 ـ 549 و كلمه محتسب, ص511.
178ـ لزوم وزارت اطلاعات در حكومت اسلامی,, علی احمد میانجی, وزارت امر به معروف و نهی از منكر یا اداره حسبه و محتسب, 102 به بعد ص248, وزیری, دفتر نشر برگزیده, قم, 1374.
مباحث این كتاب در مجله نور علم قبلا به چاپ رسیده است.
179ـ مدینه اسلامی, محمد عبدالستار عثمان, ترجمه علی چراغی,دیوان حسبت و نقش ارتباطی آن, ص237, موسسه انتشارات امیركبیر, تهران, 1376.
180ـ الموسسات الاداریه فی الدوله العباسیه خلال الفتره 247ـ 334هـ/861 ـ 945م, حسام قوام السامرائی, مكتبه دارالفتح, الحسبه, ص 305ـ 238, دمشق 1391هـ ـ 1971م.
181ـ المختار فی كشف الاسرار, جبیری.
182ـ معارف و معاریف,سید مصطفی حسینی دشتی, ج1, ص269, امور حسبیه, انتشارات اسماعیلیان قم, 1369ش.
183ـ معجم المصطلحات الفقهیه والقانونیه,د. جرجتس جرجس, ص24, احتساب, الشركه العالمیه للكتاب, بیروت, 1992م.
184ـ مقدمه ابن خلدون, ص225.
185ـ مجموع الفتاوی لابن تیمیه (م728هـ), جمع و ترتیب عبدالرحمن بن محمد بن قاسم, ج28.
186ـ مفاتیح, ملا محسن فیض كاشانی, این محقق نامی كتاب امر به معروف و نهی از منكر را كتاب حسبه نامیده اند.
187ـ موسوعه الحضاره العربیه الاسلامیه, دكتر حسن حنفی, ج2, بخش فقه اسلامی ـ قضاء و حسبه, دكتر علی عبدالقادر ,ص78.
188ـ الموسوعه الفقهیه, وزارت اوقاف و شئون اسلامی كویت, ج17, ص223.
189 ـ المقدمه السلطانیه فی السیاسه الشرعیه, طوغان شیخ المحمری الحنفی الاشرفی (م881هـ), تحقیق دكتر عبدالله محمد عبدالله, الباب السابع عشر فی الحسبه و ما یتعلق بها من الاحكام, ص269ـ286, مولف این باب را از الاحكام السلطانیه ماوردی گرفته است, مكتبه الزهراء, قاهره, 1418هـ/1997م.
190ـ من الفقه السیاسی فی الاسلام, محمد صالح جعفر الظالمی, الفصل السادس, الامر بالمعروف و النهی عن المنكر, ص109, دار مكتبه الحیاه, بیروت, لبنان, 1979م, 183ص, وزیری.
191ـ منصب قاضی القضاه فی الدوله العباسیه منذ نشاته حتی نهایه العصر السلجوقی, دكتر عبدالرزاق علی انباری, ص344, قاضی القضاه والمحتسب, الدار العربیه, بیروت, لبنان 1987م, 428ص, وزیری.
192ـ نظام القضاء فی الشریعه الاسلامیه, دكتر عبدالكریم زیدان,دارالبشیر, الاحتساب, ص343, الحسبه, ص311, عمان, اردن, چاپ سوم, 1415 هـ/ 1995م.
193ـ النظم الاسلامیه نشاتها و تطورها, دكتر صبحی صالح, ص328, الحسبه, دارالعلم للملایین, بیروت, چاپ سوم, 1399هـ /1972م.
194ـ نظام الحكم والاداره فی الاسلام,شیخ محمدمهدی شمس الدین,ص442, دارالثقافه للطباعه والنشر, ایران, قم 1412هـ /1992م.
195ـ النظم الاسلامیه فی الیمن میلادا و نشاه, عبدالرحمن عبدالواحد الشجاع,ص36, الحسبه, دارالفكر المعاصر, بیروت, لبنان, 1409هـ/1989م.
196ـ نقش دولت در حمایت از حقوق مصرف كننده كالا, احد باقرزاده.
پایان نامه جهت اخذ درجه كارشناسی ارشد از دانشگاه آزاد اسلامی است.
197ـ نهاد دادرسی در اسلام, محمد حسین ساكت.
پژوهشی است در روند و روش دادرسی و سازمان های وابسته از آغاز تا سده پانزدهم هجری, فصل دوم سازمان حسبه, ص296, مشهد, موسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی, 1365.
198ـ نهایه الارب فی فنون الادب, شهاب الدین احمد نوی2ری (م733), الباب الثالث عشر ـ فی نظر الحسبه واحكامها, ج6, ص291.
199ـ نظریه الولایه فی الشریعه الاسلامیه, دكتر نزیه حماد, ص41 ولایه الحسبه, دمشق, دارالقلم, بیروت, الدار الشامیه, 1414هـ/ 1994م.
200ـ ولایه الشرطه فی الاسلام, دكتر نمر بن محمد حمیدانی, فصل سوم: الشرطه وولایه الحسبه, ص203, ریاض, دار عالم الكتب, 1413هـ 1993=م.
201ـ ولایه الفقیه (بحث من كتاب عوائد الایام), نراقی, سازمان تبلیغات اسلامی, تهران 1410هـ/1990م, 96ص, جیبی.
202ـ وسائل الشیعه, محمد بن حسن حر عاملی, ج11, الامر بالمعروف, بیروت, داراحیاء التراث العربی.
203ـ وافی,محسن فیض كاشانی, اول كتاب جهاد.


مقاله ها

204ـ اختصاصات و موهلات المحتسب فی اداره الاقتصاد الاسلامی, فاضل عباس الحسب, المجله العربیه للاداره, اردن, س:8 24, 1984م, ص48ـ63.
205ـ اعمال المحتسب, محمد بنا, مجله لواء الاسلام, ش7و8, از سال دوم, سال 1949.
206ـ تاریخ تاسیس حسبه, علی احمدی میانجی, مجله نور علم, دوره دوم, ش4, ص7.
207ـ تعریفه الاحتساب فی بغداد فی سنه 1094هـ/ 1683م, یعقوب سركیس, مجله غرفه تجاره بغداد, بغداد, عدد 5 (1942م), ص305 ـ364.
208ـ تسع وثائق فی شئون الحسبه علی المساجد فی الاندلس, محمد عبدالوهاب خلات.
209ـ ثلاث مخطوطات فی الحسبه, محیی هلال السرحان, المورد, بغداد, مجلد1, عدد م, 4 (1972م), ص297ـ304.
210ـ الحسبه, بدرت نوال محمد, بدیر, الهدایه (البحرین) س:13 1534, ص90ـ92.
211ـ الحسبه: جهاز الرقابه فی اداره الاقتصاد الاسلامی, فاضل عباس الحسب, المجله العربیه للاداره, اردن, س:8 عدد1, 1984م, ص23ـ41.
212ـ الحسبه فی الاسلام, اسحاق موسی حسینی, المسلمون, جنیف, س:9 عدد2.
213ـ الحسبه فی الاسلام, محمد عمر حماده, مجله المورد: مجلد9, عدد4, سال 1980م, ص92ـ94.
214ـ الحسبه فی الاسلام, علی الخفیف, حضاره الاسلام, سال 2, عدد5, 1281هـ, ص24ـ33.
215ـ الحسبه فی الاسلام عند الماوردی, حسام الدین سامرائی, مجله دانشكده آداب, بغداد, مجلد2, عدد 21 (1977م), 303ـ315.
216ـ الحسبه والمحتسبون فی مصر, عرینی الباز, المجله التاریخیه المصریه, مجلد 3, عدد 2 (1950م), ص157ـ 169.
217ـ الحسبه بین الاصاله والمعاصره, احمد العلمی, المجله الاسلامیه, س8, عدد6 (1405هـ), ص27ـ40.
218ـ الحسبه وظیفه اسلامیه فی حاجه الی رویه جدیده, عبدالحلیم عویس, مجله المسلم المعاصر, بیروت, عدد29 (1402هـ), ص65ـ 68.
219ـ الحسبه واثرها علی الحیاه الاقتصادیه فی مصر المملوكیه, احمد السید دراج, المجله التاریخیه المصریه, مجلد14 (1968م), ص109ـ141.
220ـ الحسبه... ما احوجنا الیها الیوم!, طلال المجذوب, العرفان.
221ـ الحسبه: المفهوم العالم والبعد الاقتصادی, زهیر خضیر, یاسین, آفاق عربیه, سال 10, عدد1 (1985م), ص108ـ112.
222ـ الحسبه فی خزانه الكتب العربیه, كوركیس عواد, مجله المجمع العلمی العربی, دمشق, مجلد18 (1943م), ص417ـ 428.
223ـ الحسبه علی الصیدله فی الاسلام, احمد سعید الامرداش, مجله منبر الاسلام, سال40, عدد8 (1402هـ), ص51 ـ53.
224ـ الحسبه علی الطب فی الاسلام, محمود شرقاوی, الفصیل, سال 12, 1344 (1988م), ص40ـ41.
225ـ الحسبه و دورها فی بناء المجتمع الاسلامی, محمد رحمت الله ندوی, البعث الاسلامی, ش42, جمادی الثانی 1418هـ.
226ـ الحسبه بین الشریعه والقانون الوضعی المغربی, شكری احمد السباعی, مجله دارالحدیث الحسنیه, رباط, عدد4, 1404هـ, ص163ـ194.
227ـ الحسبه: دراسه فی شرعیه المجتمع والدوله, فضل شلق, الاجتهاد, بیروت, عدد2 (1989م) ص15ـ 89.
228ـ الحسبه او اللجنه الاخلاقیه, انتساس ماری الكرملی, مجله لغه العرب, مجلد4 (1926م), ص307ـ 308.
229ـ الحسبه فی الاسلام, مجله المجمع العلمی العربی, دمشق, مجلد1 (1921م), ص257ـ262.
230ـ الحسبه و مكانتها فی الاسلام, عبدالمجید بكری معاذ, هذه سبیلی, ریاض, سال 3, عدد3 (1400هـ ـ 1401هـ), ص16ـ 35.
231ـ حكمه مشروعیه الاحتساب و حكمته و وظیفته وانواعه و درجاته و طرقه, محمد عثمان, صالح, مجله البحوث الاسلامیه, عدد23 (1988م), ص265ـ 279.
232ـ حول مقال: موجب الحسبه فی الفقه الاسلامی للدكتور عوض محمد عوض, احمد ریسونی, مجله المسلم المعاصر, س14, عدد55 (1990م), ص75ـ77.
233ـ حول مقاله الحسبه لكوركیس عواد, مجله المجمع العلمی العربی, دمشق, مجلد19, ص380.
234ـ حول كتاب الحسبه, هل انتحل ابن الاخوه اسم الماوردی, احمد سامح خالدی, مجله الثقافه بغداد ,مجلد1, س1, عدد7 (1939م), ص37.
235ـ الخیریه بین الحسبه والضبط الاداوری, احمد بن صالح السیف, البیان, بریطانیا, عدد41 (1991م), ص95ـ 98.
236ـ دور المحتسب فی اداره وصیانه بیئه السوق فی المجتمع المسلم الاول, طارق محمد عقیل سلیمان, البلدیات, سال 3, عدد12(1408هـ).
237ـ شروط الظهور فی المنكر الموجب للحسبه, عبدالفتاح مصطفی صیفی, هذه سبیلی, ریاض, سال3, عدد3 (1400هـ ـ 1401هـ), ص254ـ296.
238ـ المحتسب و احكام وظیفه الحسبه, احمد محمد مصطفی السقارین, الوعی الاسلامی, سال 8, عدد89 (1392هـ), ص30ـ34.
239ـ المحتسب و قانون الدفاع الاجتماعی, محمد عیسی صالحیه, العربی, الكویت, عدد209, ص166ـ 169.
240ـ المحتسب والتنفیش التربوبی, فخرالدین قباوه, مجله الخفجی, سال7, عدد3 (1977م), ص8 ـ 9.
241ـ المحتسب فی العصر العباسی, كارولین ستون, تاریخ العرب والعالم, سال5, عدد54 (1403هـ), ص44ـ47.
242ـ محتوی ولایه الحسبه, طاهر التمیمی, الاداری, سلطنت عمان, سال12, عدد42 (1990م) ص145ـ168.
243ـ محتسبو بغداد, عبدالرزق الحصان, الرابطه, بغداد (1945م), ص151ـ153, 200,206,211,212 .
244ـ منذ 8قرن: المحتسب كان مسئوول النظافه, حسن حسنی عبدالوهاب, العربی, عدد231.
245ـ من آداب الحسبه فی الاسلام: استخدام اللغه العربیه الخدمات البلدیه, عبدالله العلی النعیم, مجله مجتمع و عمران, تونس, عدد4 (1983م), ص5 ـ7.
246ـ من آداب الحسبه فی الاسلام: انظمه البناء واستعمالات المبانی, همان نویسنده و همان مجله, عدد 3 (1983م), ص905.
247ـ موضوع الحسبه و مجالات الاقسام فی المجتمع الاسلامی, عبدالمجید بكری معاذ, هذه سبیلی, ریاض, عدد4, 1401هـ.
248ـ نظام الحسبه فی الاسلام, مصطفی الرافعی, مجله الفیصل, سال 23, عدد26 (1979م), ص68 ـ 69.
249ـ نظام الحسبه فی الاسلام, محمود زیور, دراسات تاریخیه, دمشق, سال 9, عدد29 (1988م), ص149ـ 170.
250ـ نظام الحسبه فی الاسلام, محیی هلال السرحان, مجله الرساله الاسلامیه, عدد29ـ 30 (1390هـ), ص12ـ 19, عدد31ـ32 (1390هـ), ص9ـ14, عدد 38ـ 39 (1391هـ), ص29ـ40.
251ـ نظام الحسبه و دوره فی المجتمع الاسلامی, محمود شبیب, التربیه, قطر, عدد82 (1407هـ), ص82 ـ83.
252ـ نظام الحسبه, ریاض العلمی, الوعی الاسلامی, سال22, عدد264 (1406هـ), ص54ـ57.
253ـ نظام الحسبه فی الاسلام, دكتر اسحاق موسی حسینی, مجله الازهر, سال 35 (1964م), ص9.
254ـ نصاب الاحتساب ومخطوطاته, كوركیس عداد, مجله المجمع العلمی, دمشق, مجله17, ج 9ـ20 (1942م), ص433ـ444.
255ـ وثائق حول مهمه المحتسب بفاس, بطیفه سمیرس, بنانی, مجله دانشكده آداب و علوم انسانی, فاس, عدد2 (1985م), ص403ـ423.
256ـ وظیفه المحتسب فی الاسلام, احسان هندی, نهج الاسلام, سال10, عدد35 (1989م), ص68 ـ73.


پى نوشت ها:

1. معالم القربه فی احكام الحسبه, ص;4 تراتیب الاداریه, ج1, ص286 و الاصناف, ص142 به نقل از الاحكام السلطانیه, ص258.
2. نخستین نشانه ای كه از حسبه در متون اسلامی ثبت شده است, به نیمه اول قرن دوم باز می گردد كه عاصم بن سلیمان احول در عصر منصور, عهده دار حسبت دركوفه گردید. نك: الاصناف, ص;143 تهذیب التهذیب, ج5, ص43 و الطبقات ابن سعد, ج7, ص30.

 

منبع: مجله حکومت اسلامی، شماره13