سید محمود مدنی
همه انسانها در آرزوی جامعه ای
سرشار از ارزشهای انسانی و دور از تباهی و فسادند. به نظر می رسد
برای تحقّق این آرزو باید سه ركن اساسی محقق شود.
1 ـ قانون صحیح
2 ـ اجرای سالم
3 ـ نظارت دقیق
الف) اسلام با معرفی قرآن و سنت،
به عنوان منبع جوشان و كهنگی ناپذیر قوانین ثابت و متغیر مورد نیاز
بشر، اولین ركن اساسی را به بهترین وجه فراهم آورده است.
ب) منابع دینی با بیان سیستم حكومتی اسلام، تعیین افراد معصوم برای
ولایت و تبیین ویژگیهای حاكمان در زمان غیبت، مشكل مجریان سالم و
اجرای صحیح را نیز تا حد بسیاری رفع كرده، اجرای آن را به عهده
امّت اسلامی قرار داده است.
ج) از آنجا كه حسن اجرای قوانین الهی به نظارتی كارآمد نیاز دارد،
اسلام با تبیین و ایجاب امر به معروف و نهی از منكر این ركن اساسی
را نیز تأمین كرده است.
محدوده و تعریف امر به معروف و نهی از منکر
در تعاریف فقهی، امر به معروف و
نهی از منكرِ واجب، به فرمان،
به واجبات و بازداشت از محرمات محدود می شود؛ ولی در گستره معارف
اسلامی و روایات، امر به معروف عناوین دیگری چون ارشاد، هدایت،
تبلیغ و نصیحت را نیز در بر می گیرد كه برخی مستحب و برخی واجب
اند.
معروف و منكر یعنی چه؟
گروهی از لغت شناسان، آنچه شرع و عقل پسندیده و به رسمیت شناخته
است، معروف می دانند(1). گروهی دیگر آنچه اكثریت مردم نیكو می
شمارند(2)، معروف می خوانند. در نگاه برخی از لغت شناسان، معروف
چیزی است كه انسان با فطرت پاك الهی اش آن را می شناسد و می
پسندد.(3) منكر در برابر معروف جای دارد و همه محققان آن را ضد
معروف شمرده اند.
سابقه تاریخی
امر به معروف، به عنوان یك دستور، در ادیان گذشته نیز وجود داشته
است. قرآن در آیات بسیاری به وجود این فریضه در ادیان گذشته اشاره
دارد. شماری از این آیات عبارت است از:
1 ـ آیه 79 سوره مائده ترك امر به معروف و نهی از منكر را یكی از
گناهان بنی اسرائیل می شمارد: «وكانوا
لایتناهونَ عن منكر فعلوه لبئس ما كانوا یفعلون.»
آنان (بنی اسرائیل) یكدیگر را از كار زشتی كه انجام می دادند نهی
نمی كردند و چه زشت كاری انجام می دادند. تفاسیر و روایات این كار
زشت را ترك امر به معروف دانسته اند.
2 ـ آیه 63 سوره مائده درباره ترك
این وظیفه بزرگ توسط دانشمندان یهودی و مسیحی چنین می گوید:
«ولولا ینهیهم الربانیون و الاحبار عن قولهم الاثم....»
چرا احبار (روحانیان یهودی) و راهبان (روحانیان مسیحی) آنان را از
سخن گناه آلوده شان نهی نمی كنند.
3 ـ آیه 21 آل عمران از سرنوشت تلخ
آمران به معروف در برخی از جوامع گذشته سخن می گوید:
«ویقتلون الذین یأمرون بالقسط من الناس.»
و می كشند آن مردمی را كه به قسط فرمان می دهند.
4 ـ آیه 165 سوره اعراف از نجات
آمران به معروف و ناهیان ازمنكر سخن به میان می آورد:
«...انجینا الذین ینهون عن السوء و اخذنا الذین ظلموا بعذاب
بئیس....»
خداوند ابتدا از امر به
معروف و نهی از منكر شروع كرد؛ زیرا
می دانست اگر امر به معروف و نهی از منكر
درست انجام گیرد تمـامی واجبــات
آســان و مشكل، استوار
گردند. و نجات دادیم كسانی را كه از
زشتی ها نهی می كردند و آنان را كه ستم می كردند به عذابی شدید
گرفتار كردیم.
5 ـ آیه 116 سوره هود یكی از علل
هلاكت اقوام پیشین را ترك امر به معروف و نهی از منكر می داند:
«فلو لا كان من القرون من قبلكم أولوا بقیة ینهون عن الفساد
فی الارض الّا قلیلاً ممّن أنجینامنهم....»
چرا در اقوام پیشین شما دانشمندان صاحب قدرتی نبودند تا از فساد
باز دارند مگر اندكی از آنان كه نجاتشان دادیم .
روایات اسلامی نیز نشان می دهد كه
این فریضه بزرگ در شرایع پیش از اسلام وجود داشته و شیوه همه انبیا
و شایستگان بوده است. برای نمونه امام باقر
علیه السلام می فرماید: ان الامر بالمعروف
و النهی عن المنكر سبیل الانبیاء و منهاج الصلحاء.(4)
همانا امر به معروف و نهی از منكر راه انبیا و شیوه
شایستگان است.
امام علی علیه السلام نیز می
فرماید: انما هلك من كان قبلكم بحیث ما
عملوا من المعاصی و لم ینههم الربّانیون و الاحبار عن ذلك فانهم
لمّا تمادوا فی المعاصی نزلت بهم العقوبات.(5)
همانا آنان كه قبل از شما هلاك شدند بدان سبب بود كه چون
گناه می كردند عالمان یهودی و مسیحی آنها را نهی نمی كردند؛ و چون
در گرداب گناه فرور رفتند، عذابهای الهی بر آنان فرود آمد.
حضرت علی علیه السلام در بیانی
دیگر می فرماید: ان اللّه لم یلعن القرن
الماضی بین ایدیكم الّا لتركهم الامر بالمعروف و النهی عن المنكر
فلعن اللّه السفهاء لركوب المعاصی و الحكماء لترك التناهی.(6)
به راستی خداوند لعنت نكرد قوم پیشین شما را مگر بدان سبب
كه آنان امربه معروف و نهی از منكر را ترك كردند. پس خداوند
نادانهای آنها را به سبب گناه و دانشمندان آنها را به دلیل ترك نهی
از منكر لعنت كرد.
اهمیت امر به معروف و نهی از منكر
1 ـ نگاهبان فرایض
احكام الهی به دو دسته كلّی تقسیم می شوند: دسته ای تنها بیانگر
ارزش، تكلیف و ثواب یك عمل است و به دیگر اعمال و تكالیف نظر
ندارد؛ مانند احكام نماز و روزه.....؛ دسته ای جنبه نگاهبانی از
دیگر احكام دارد و استواری سایر احكام به آنها وابسته است؛ مانند:
ولایت.
امام باقر علیه السلام می فرماید: ... و لم
یناد بشی ء ما نودی بالولایه.(7) آن گونه
كه دعوت به ولایت شده است به هیچ چیز دعوت نشده است.
آن حضرت در روایتی می فرماید: الولایة افضل
لانها مفتاحهن و الوالی هو الدلیل علیهن.(8)
ولایت برتر از نماز و زكات و حج و روزه است؛ زیرا ولایت
كلید آنها است و والی راهنمای (مردم) به سوی آن واجبات است.
امر به معروف نیز همین نقش را دارد و بدین سبب از اهمیت بسیار
برخوردار است. امام حسین علیه السلام در خطبه شگفت و طولانی عرفات
و در اجتماع برگزیدگان امّت اسلامی می فرماید:
فبداء اللّه بالامر بالمعروف و النهی عن المنكر فریضة منه
لعلمه بانها اذا ادیت و اقیمت استقامت الفرائض كلّها هینها و
صعبها...(9) وقتی مردم مسلمان به ایمان
خویش پایبند باشند و امر به معروف كنند،
برترین امّتها هستند. خداوند ابتدا از
فریضه امر به معروف و نهی از منكر شروع كرد؛ زیرا می دانست اگر امر
به معروف و نهی از منكر درست انجام گیرد تمامی واجباتِ آسان و
مشكل، استوار گردند.
امام باقر علیه السلام در بیان این
ویژگی امر به معروف و نهی از منكر می فرماید:
ان الامر بالمعروف و النهی عن المنكر فریضة عظیمة بها تقام
الفرائض و تأمن المذاهب و تحل المكاسب و ترّد المظالم و تعمر الارض
و ینتصف من الاعداء و یستقیم الامر.(10)
امر به معروف و نهی از منكر فریضه ای بزرگ است كه به واسطه آن
تمامی فرایض دیگر استوار شده، راهها امن، درآمدها حلال، ستمها
برطرف و اراضی آباد می شود، از دشمنان انتقام كشیده شده و امور
راست می گردد.
امیرمؤمنان علیه السلام امر به معروف و نهی از منكر را سنگ پایانی
و كامل كننده امور معرفی می كند و چنین می فرماید:
وامر بالمعروف تكن من اهل فان استتمام الامور عنداللّه
تبارك و تعالی الامر بالمعروف و النهی عن المنكر.(11)
و به معروف امر كن تا از اهل معروف باشی؛ زیرا تمام و كمال
امور نزد خداوند متعال به امر به معروف و نهی از منكر است.
2 ـ امتیاز امت اسلامی
«كنتم خیر امّة اخرجت للنّاس تأمرون بالمعروف و تنهون عن المنكر و
تؤمنون باللّه...» قرآن از امت اسلامی به
عنوان نیكوترین و برترین امتها یاد می كند و دلیل این فضیلت و
برتری را سه خصوصیت امر به معروف و نهی از منكر و ایمان می داند.
نكته قابل توجه در این آیه مقدّم شدن امر به معروف بر ایمان است.
ناگفته پیدا است این ویژگیها در سایر امتها نیز بوده است، پس چرا
خداوند آنها را امتیاز امّت اسلامی می شمارد؟ برخی از مفسران گفته
اند؛ به خاطر گستردگی وظیفه امر به معروف در اسلام است ؛ ولی قانون
دیگر امّتها به این گستردگی و ظهور نبوده است.(12)
و گروهی گفته اند؛ برتری و امتیاز امّت اسلامی به سبب این
ویژگی نیست؛ بلكه این برتری و عظمت به انجام دادن این دو وظیفه
بستگی دارد؛ وقتی مردم مسلمان به ایمان خویش پایبند باشند و امر به
معروف كنند، (به این دو شرط) برترین امّتهایند و گرنه با عدم شرط،
مشروط هم منعدم خواهد بود.(13)
شاید بتوان گفت: بیان این آیه نوعی
اِخبار غیبی است. امتهای دیگر امر به معروف و نهی از منكر داشتند
ولی به شهادت قرآن آن را ترك كردند و دچار تحریف و عذاب شدند؛ ولی
امت اسلامی برترین امتها است؛ زیرا این فریضه در آن استوارتر و
پابرجاتر خواهد بود و از انحراف و تحریف مصون خواهد ماند؛ یعنی این
امّت در اصل تشریع امر به معروف و نهی از منكر با دیگر امتها مساوی
است ولی در عمل به آن ثابت تر و استوارتر است.
معصومان نیز ملاك خیر و برتری را
در امر به معروف و نهی از منكر شمرده اند؛ برای مثال در تفسیر
قرطبی می خوانیم: جاء رجل الی النبی صلی
الله علیه و آله و هو علی المنبر فقال: من خیرالناس قال: آمرهم
بالمعروف و آنها هم عن المنكر و اتقاهم للّه و اوصلهم لرحمه(14)
پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله بر منبر نشسته بود. مردی به محضرش
آمد و پرسید: برترین مردم كیست؟ حضرت فرمود: آن كه بیش از دیگران
امر به معروف و نهی از منكر كند، از خدا بیشتر بترسد و با خویشانش
بیشتر رابطه داشته باشد.
3 ـ راه نجات از زیانكاری
قرآن در سوره عصر با شدت تمام ( اِنّ، الف و لام استغراق و لام
تأكید) و با سوگند (والعصر) همه انسانها را زیانكار معرّفی می كند
مگر كسانی كه دارای ویژگیهای زیر باشند:
1 ـ ایمان 2 ـ عمل صالح 3 ـ سفارش به حق و
صبر.
گویا این آیات به یك ویژگی انسانی اشاره دارد. خطر گمراهی و انحراف
همواره انسان را تهدید می كند و عوامل درونی و بیرونی او را به
انحراف و تباهی فرا می خواند. تنها راه نجات جامعه و افراد عبارت
است از:
الف: علم به حق و باور كردن آن.
ب: عمل به حق.
ج: سفارش شدن پیوسته به حق و صبر.
معصومان نصرت الهی و عنایات او را
در گرو امر به معروف و نهی از منكر دانسته اند. پیامبر اكرم صلی
الله علیه و آله فرمود: یا ایها الناس ان
اللّه یقول لكم مروا بالمعروف و انهوا عن المنكر قبل ان تدعوا فلا
اجیب لكم و تسألون فلا اعطیكم و تستنصرون فلا انصركم.(15)
امتهای دیگر امر به معروف و نهی از منكر داشتند ولی به
شهادت قرآن آن را ترك كردند و دچار تحریف و عذاب شدند؛ ولی امت
اسلامی برترین امتها است؛ زیرا این فریضه در آن استوارتر و
پابرجاتـر خواهد بود و از انحراف و تحریف
مصــون خواهد ماند.
ای مردمان! خداوند به شما می فرماید: به معروف امر و از منكر نهی
كنید و الاّ قبل از آن كه دعا كنید، اجابت نكنم و درخواست كنید،
عنایت نكنم و از من یاری بخواهید، از یاریتان خودداری ورزم.
4 ـ جامعه برتر
«الذین ان مكنّا هم فی الارض اقاموا الصلاة و اتوا الزكاة و امروا
بالمعروف و نهوا عن المنكر و للّه عاقبة الامور.»
آنان كه چون در زمین قدرتشان بخشیدیم نماز را برپای می
دارند و زكات می پردازند و امر به معروف و نهی از منكر می كنند و
عاقبت همه كارها از آنِ خداوند است. این آیه برای جامعه نمونه
قرآنی سه شرط ذكر كرده است:
1 ـ رابطه با خالق (نماز).
2 ـ رسیدگی به وضعیت اقتصادی یكدیگر (زكاة).
3 ـ رسیدگی به وضعیت معنوی یكدیگر (امر به معروف و نهی از منكر).
به عبارت دیگر، برای رسیدن به جامعه برتر باید به سه نیاز زیر توجه
شود:
1 - نیاز روحی به عبادت.
2 ـ نیاز فقرای مادی به رسیدگی مادی.
3 ـ نیاز فقرای معنوی به ارشاد و هدایت و امر به معروف و نهی از
منكر.
در نگاه قرآن و امامان معصوم،
جامعه ای كه امر به معروف و نهی از منكر را ترك كند، گرفتار فساد،
تباهی، و لعنت می شود: «لعن الذین كفروا من
بنی اسرائیل... كانوا لایتناهون عن منكر فعلوه فلبئس ماكانوا
یفعلون» لعنت شدند آنان كه كفر ورزیدند از
بنی اسرائیل... آنان كه چون كار زشتی انجام می دادند، یكدیگر را
نهی از منكر نمی كردند و چه زشت كاری انجام می دادند.
در ذیل این آیه از امام صادق علیه السلام چنین روایت شده است:
اما انهم لم یكونوا یدخلون مداخلهم و لا یجلسون مجالسهم
ولكن كانوا اذا لقوهم ضحكوا فی وجوههم و آنسوابهم.(16)
همانا آنان در راههایی كه آنها (گنهكاران) می پیمودند داخل
نمی شدند (در گناه با آنان همراه نبودند) و در جلسات آنان شركت نمی
كردند ولی چون با آنان ملاقات می كردند، به روی آنان تبسم كرده و
با آنان اُنس می گرفتند.
امام باقر علیه السلام می فرماید:
بئس القوم قوم یعیبون الامر بالمعروف و النهی عن المنكر.(17)
چه زشت مردمی اند آنان كه بر امر به معروف و نهی از منكر
عیب می گیرند و آن را ناپسند می شمارند.
امام صادق علیه السلام می فرماید: ویل لقوم لایدینون اللّه بالامر
بالمعروف و النهی عن المنكر.(18) وای بر
مردمی كه خدای را با امر به معروف و نهی از منكر اطاعت نمی كنند!
ما قدست امة لم یؤخذ لضعیفها من قویها غیر متعتع.(19)
هرگز مقدس نیست امتی كه بی هیچ لكنت زبانی حق ضعیف را از
قوی باز پس نستاند.
پاورقیها:
1 - راغب اصفهانی می گوید: المعروف
اسم لكل فعل یعرف بالعقل او الشرع حسنه و المنكر ما ینكر
بهما.(مفردات، ص331، مجمع البیان، ج1، ص484.)
2 - ابن اثیر می گوید: المعروف اسم
جامع لكل ما عرف من طاعة اللّه و التقرب الیه و الاحسان الی الناس
و كل ما ندب الیه الشرع و نهی عنه من المحسّنات و المقبّحات و هومن
الصفات الغالبه ای امر معروف بین الناس اذاراوه لا ینكرونه و
المنكر ضد ذلك جمیعه.(النهایه، ج3، ص216.)
3 ـ المعروف هو كل ما تعرفه النفس من الخیر و تبسأبه و تطمئن الیه
ضد المنكر. (لسان العرب، ص239.)
4 ـ وسائل الشیعه، ج11، ص394، ح6.
5 ـ بحارالانوار، ج100، ص74، ج11.
6 ـ همان، ج100، ص90 و نهج البلاغه، خطبه192.
7 ـ وسائل الشیعه، ج1، ص10، ح10.
8 ـ همان، ج1، ص7، ج2.
9 - موسوعة كلمات الامام حسین علیه السلام ص275؛ بحارالانوار،
ج100، ص79، ج37.
10 ـ وسائل الشیعه، ج11، ص394، ح6.
11 ـ میزان الحكمه، ج6، ص255.
12 ـ قرطبی، ج4، ص171، (ذیل آیه
110 آل عمران).
13 ـ مجمع البیان، ج4، ص811.
14 ـ قرطبی، ج4، ص47.
15 ـ میزان الحكمه، ج6، ص264.
16 ـ تفسیر برهان، ج1، ص493، ح1.
17 ـ وسائل الشیعه، ج11، ص394، ح2.
18 - همان، ج11، ص391، ح1.
19 ـ همان، ص395، ح9.
منبع اصلی :
مجله فرهنگ کوثر، شماره 37، فروردین 1379
